Afgelopen vrijdag zijn de plannen van de drie coalitiepartijen bekend geworden. Daarin gloren oplossingen voor het tekort aan het één en het overschot aan het ander. Het akkoord is een startpunt voor het zoeken naar medestanders. Graag wil ik de beslissers iets meegeven over zand. Niet om het in raderen te strooien, het geheel aan maatregelen is al ingewikkeld genoeg. Maar wel om stil te staan bij een vaak vergeten randvoorwaarde. (Theo Edelman, 2 februari)
In het coalitieakkoord krijgt woningbouw topprioriteit. Het tekort aan woonruimte bestaat al heel lang. In de negentiende eeuw, toen velen het platteland verruilden voor de stad, speelde dit al. De overheid keek vooral toe. De oudere lezer herinnert zich ongetwijfeld de verzuchting ‘In gelul kun je niet wonen’ van voormalig wethouder Jan Schaeffer. En wie denkt aan de krakersrellen rond de inhuldiging van prinses Beatrix in 1980, hoort meteen de leus ‘Geen woning, geen kroning’. Zou een structurele oplossing voor dit hardnekkige probleem nu eindelijk in zicht komen?
Daarvoor moet natuurlijk van alles gebeuren. Nederland moet van het stikstofslot af, anders kunnen er geen vergunningen worden verleend. Er moet ruimte worden gevonden, want honderdduizenden woningen passen niet zomaar ergens tussen. Ook zijn voldoende drinkwater, stroom en zo mogelijk aardwarmte nodig. Een stevige uitdaging, waarin de kennis, kunde en ervaring van menig aardwetenschapper onmisbaar zijn.
Er ontbreekt een essentieel onderdeel in dit rijtje. Had je dat al door? Voor bouwen is namelijk veel zand nodig: voor beton, asfalt, glas en verharding. Bij zand denk je al snel aan overvloed. Dat kan toch nooit schaars worden? Herman van Veen verwoordt dat gevoel treffend in zijn lied Zand, zand, zand:
Ik zie alleen maar zand
En zand
Van hier tot aan de overkant
Alleen maar zand
Er is veel zand op de wereld. Maar lang niet elk type zand is geschikt voor de bouw. Voor een goede hechting in beton en asfalt moeten de zandkorrels hoekig zijn. Veel zand bestaat juist uit ronde korrels en is daardoor ongeschikt voor bouwmaterialen. Het lukte een Nederlandse ondernemer ooit om zand te verkopen aan een land in de woestijn. Het ging om hoekig zand, terwijl lokaal alleen rond zand beschikbaar was.
De winners van oppervlaktedelfstoffen in Nederland maakten bij herhaling kenbaar dat de woningbouw in het geding gaat komen als we niet snel voor voldoende ontgrondingsvergunningen gaan zorgen. Denk niet dat we ons zand gemakkelijk uit Duitsland halen, want daar speelt dezelfde problematiek. Hetzelfde geldt trouwens wereldwijd. De enorme bouwprojecten her en der slokken veel meer zand op dan er van nature weer bijkomt. Dat moet dus een keer misgaan.
Geoloog Salomon Kroonenberg schreef ooit dat elk gebouw een qua volume vergelijkbaar gat in onze aardkorst achterlaat. Denk je dat hij overdrijft? Ik liet mijn intelligente hulpje rekenen. Voor een gemiddeld huis in Nederland blijkt grofweg 150 m3 zand nodig te zijn, inclusief fundering, beton, metselwerk, aanvulzand, bestrating en verharding rondom. Dit volume staat inderdaad voor een zandberg ter grootte van een flinke eengezinswoning. Salomon heeft dus gelijk. Stagnatie in de zandwinning zal daarom onmiddellijk effect hebben op onze bouwambities.
Eerder rekende ik uit dat de bezitter van een gemiddelde auto 100 kg staalslakken op zijn geweten heeft. Als je daarnaast een gemiddeld huis bezit, komt daar dus een gat in de aarde van 150 m3 bij. Vermenigvuldig deze getallen met het aantal gebruikers van auto’s en huizen en je ziet welke gevolgen mobiliteit en wonen hebben.
Om erger te voorkomen moeten we zuinig zijn op de reeds gebruikte bouwstoffen en die telkens weer opnieuw gebruiken. Dat vraagt om bezinning op het bijmengen van allerlei afvalstoffen aan bouwstoffen. Een mooie uitdaging voor onze circulaire economie. En laten we trots zijn op onze grondbanken en onze grondreinigers.
Het meewerken aan ontgrondingen is niet erg populair bij onze overheden. Logisch, bij de exploitatie zadel je omwonenden op met verkeersoverlast, lawaai en een veranderende omgeving. Na afloop ontstaat er vaak stampij als de ontzandingsplas ondieper moet worden gemaakt. Dat ontaardt soms in geruzie over het materiaal dat daarvoor gebruikt wordt. Ontgronden inclusief de communicatie die daarbij hoort is een vak apart, laten we het daar op houden.
Wist je dat zand na water de meest gebruikte grondstof is? En toch is er maar een enkele roepende in de woestijn. Misschien kun jij helpen het dreigende tekort aan deze essentiële grondstof kenbaar te maken. Immers ‘geen zand, geen pand’, vrij naar de slogan van de krakers uit 1980.
Het publieke debat in relatie tot woningbouw richt zich vooral op stikstof, vergunningen en procedures. Het is hoog tijd om het belang van voldoende zand hierbij te benoemen. Wil je de woningbouw versnellen, dan moet je toegang hebben tot geschikt zand. Wie dat blokkeert, blokkeert de woningbouw. ‘Aan de slag’ zou ik zeggen.
Afbeelding gegenereerd door AI (ChatGPT/DALL·E, OpenAI)
Theo Edelman
Reageren op deze column kan hier: LinkedIn
