Volkstuinders stellen steeds meer de vraag of het nog wel veilig is om groenten uit de eigen volkstuin te eten. Immers op steeds meer plekken wordt PFAS in de grond van moestuinen aangetroffen. En uit een lopende landelijke inventarisatie van PFAS-bronnen blijkt dat het allang niet meer alleen gaat om bedrijven als Chemours, maar ook om alle bestaande en voormalige vliegvelden in Nederland, stortplaatsen, rioolwaterzuiveringsinstallaties, plekken waar grote branden waren, en allerlei kleinere bedrijven die PFAS-producten verwerkten of ze produceerden. (Anton Roeloffzen, 11 februari)
Op steeds meer volkstuinen worden PFAS-gehalten in de grond aangetroffen boven de PiVM-norm voor moestuinen van 4,6 PEQ μg/kg ds. Hierbij wordt voor de meest voorkomende PFAS-stoffen op basis van toxiciteit gewogen gesommeerd op basis van de toxiciteit van PFOA. Al betekent dat dan nog niet dat sanering van de volkstuingrond noodzakelijk is. Dit hangt af van het gebruik – de mate waarin groente en fruit worden verbouwd - en de herkomst van de PFAS-vervuiling.
Er kan sprake zijn van een of meerdere vervuilingsbronnen:
• In het verleden is de tuingrond opgehoogd met teelaarde of slootbagger, sterk vervuild met PFAS. Hiervan is waarschijnlijk sprake op een aantal moestuinen in Koudekerke, Zeeland.
• Door depositie vanuit de lucht is de bodem sterk vervuild geraakt met PFAS. Dit is o.a. het geval op alle volk- en moestuinen in de Alblasserwaard, direct ten noordoosten van Chemours en op twee volkstuincomplexen ten noordoosten Costum Powders in Helmond.
• Er is langdurig gebruik gemaakt van sterk met PFAS vervuild slootwater als gietwater op moestuinen. Dit speelt op de volkstuinen langs de Jelsemervaart, waar zeer hoge PFAS-gehalten aanwezig zijn, afkomstig van vliegveld Leeuwarden. En ook op volkstuinpark Zuiderlaan in Rotterdam, afkomstig van Rotterdam - The Hague airport en de volkstuinen nabij Schiphol in de Haarlemmermeerpolder.
Nu zijn de meeste PFAS grote moleculen, die niet zo gemakkelijk via het wortelstelsel de plant binnenkomen; dit met uitzondering van Trifluoraziijnzuur. Maar van PFAS-houdend gietwater is dat veel minder zeker. Via de cuticula, de wasachtige deklaag van de bladeren, kan PFAS de plant waarschijnlijk (veel?) beter binnendringen en dat kan vooral bij bladgroenten sneller tot normoverschrijdingen leiden. En mogelijk ook bij knolgewassen, omdat het eetbare deel veelal in direct contact staat met de PFAS-houdende grond.
Inmiddels wordt er op steeds meer plekken onderzoek gedaan naar de PFAS-gehalten in het oppervlaktewater en in grond op volks- en moestuinen. In diverse gevallen leidt dit tot het advies geen groente meer uit de eigen tuin te eten, dan wel dit af te wisselen met groente uit de supermarkt of groentewinkel. Deze adviezen zijn o.a. afgegeven voor volks- en/of moestuinen in de Alblasserwaard, Helmond, Koudekerke en Vlissingen, en ook een tweetal in Rotterdam direct ten zuiden van het vliegveld in de Kleinpolder.
En er vinden inmiddels ook saneringen plaats van moestuinen op PFAS. Vanwege een gerechtelijk vonnis betaalt Chemours de sanering van 17 moestuincomplexen in Papendrecht, Sliedrecht, Hardinxveld-Giessendam, Molenaarsgraaf, Oud-Alblas en Wijngaarden, ook al mogen die volgens het bedrijf niet zo genoemd worden. Het gaat in totaal om 14 ha grond. Er is een plan van aanpak opgesteld in 2022:
• Er wordt 50 cm grond afgegraven, dan wel minder tot op 10 cm+GHG, of niet als de waterstand minder dan 30cm+GHG is.
• Er wordt een signaallaag van 5 cm zand aangebracht.
• Er wordt opgehoogd met 50 cm kleigrond, die niet boven een achtergrondwaarde van 1,0 μg/kg ds.) met PFAS is vervuild, zodat hierop zonder beperkingen groente kan worden geteeld.
• Als 50 cm ophoging niet uitvoerbaar is (teveel zetting en/of compactie van de veen- grond), dan wordt in ieder geval 30 cm teelaarde opgebracht.
• Waar mogelijk worden fruitbomen gespaard, d.w.z. uitgegraven en herplant, of anders vervangen. Dat geldt eventueel ook voor in de winter overstaande groentegewassen.
• Ook in kassen wordt de grond vervangen, dan wel opgehoogd met 50 cm grond in bakken.
• Onder tuinhuisjes en schuurtjes wordt niet gesaneerd.
Deze saneringsoperatie is najaar 2024 gestart en wordt dit voorjaar afgerond. Dit verliep niet altijd vlekkeloos. Op de moestuinen aan de Baanhoek in Sliedrecht ging het om ongerijpte blauwe klei, niet echt geschikt als teelaarde.
Ook elders vinden al PFAS-saneringen op volkstuinen plaats, maar niet altijd zo gedegen als in de Alblasserwaard. Zo is op het Rotterdamse volkstuincomplex Zuiderlaan in 2024 alleen mets 30 cm grond opgehoogd. Compensatie voor het noodzakelijke ontruimen van tuinen kwam er niet.
En elders wordt helemaal niet gesaneerd maar volstaan met het advies aan de tuinders zelf schone grond in bakken aan te brengen of niet alleen groenten uit eigen tuin te eten. En om geen slootwater te gebruiken om de planten in de zomer van water te voorzien, maar hiervoor opgevangen regenwater of kraanwater te gebruiken. Als dat al beschikbaar is.
Doemt te vraag op welke volkstuinen nog meer in de gevarenzone liggen. Hoe groot zijn de risico’s als zij dicht bij een vliegveld liggen of een voormalige gemeentelijke stortplaats, dan wel dicht bij een al dan niet bekende andere puntbron. De kwaliteit van het slootwater is hierbij wel de grootste zorg. Steeds meer tuinders vertrouwen dit niet meer en gaan over op regen- of kraanwater.
Gelukkig neemt de aandacht hiervoor toe. In diverse provincies, o.a. Zeeland en Zuid-Holland is onderzoek gedaan naar PFAS in sloten en singels. En er worden steeds meer puntbronnen gelokaliseerd. Maar wat weten we nog niet? Zijn er nog meer moestuinen waar de PFAS-gehalten te hoog zijn. Wat weten we niet? Zo is er in Rotterdam en veel andere gemeenten geen onderzoek gedaan naar PFAS in sloten op/rond alle volkstuinen. De onrust onder volkstuinders neemt dan ook toe.
Ik heb zelf ook een volkstuin. Kan ik hier groenten kweken? De grond is in zo’n 5 jaar geleden onderzocht, maar niet op PFAS. Deze bleek schoon; hopelijk zijn de PFAS-gehalten onder de achtergrondwaarden. Maar over de kwaliteit van het slootwater weet ik niets. Is dit schoon genoeg? Geen idee, maar zover bekend zijn er geen verdachte puntbronnen in de omgeving. Ik weet dus feitelijk niet of de mijn volkstuin geschikt is voor groententeelt. Geen fijne conclusie!
Meer lezen:
P.E. Boon, J.D. te Giesebeek, Risicobeoordeling van PFAS in moestuingewassen in moestuinen in de gemeenten Dordrecht, Papendrecht, Sliedrecht en Molenlanden, RIVM-rapport 2022-0010, Bilthoven.
R. Brandt, S. van den Berg, 18 juni 2024, Plan van Aanpak Moestuinen, Arcadis i.o.v. Chemours.
Anton Roeloffzen
Reageren op deze column kan hier: LinkedIn
