Het Vakblad Bodem viel weer op mijn deurmat. Tot mijn verrassing staat het vol met artikelen over normstelling voor grond en grondwater. Dat onderwerp boeit mij al jaren. Zoals altijd begon ik met de column van Harry Boerma, steevast vergezeld van een treffende cartoon van Arend van Dam. Zo kwam ik de A-, B- en C-waarden weer eens tegen, de basis van onze bodemnormstelling. Voor mij een mooie aanleiding om daar iets over te schrijven, als aanvulling op het verhaal van Harry dat in 1990 begint. (Theo Edelman, 22 juni)
Wie oude bodemrapporten openslaat, komt ze nog regelmatig tegen: de A-, B- en C-waarden. Voor velen zijn het vergeten normen uit een ver verleden, maar voor juristen, overheden en grondeigenaren spelen ze nog steeds een rol. Niet omdat ze vandaag nog gelden, maar omdat ze laten zien hoe Nederland heeft leren omgaan met bodemverontreiniging.
Na de affaire in Lekkerkerk werden op grote schaal bodemonderzoeken uitgevoerd. Maar hoe moesten al die onderzoeksresultaten worden beoordeeld? Er bestond nog geen algemeen aanvaard beoordelingskader. De Inspectie voor de Volksgezondheid had daar iets op gevonden: een lijst met A-, B- en C-waarden. De A-waarde stond voor een schone of vrijwel schone bodem. De B-waarde was een waarschuwingssignaal dat nader onderzoek wenselijk kon zijn. De C-waarde markeerde de grens waar sprake kon zijn van een ernstige verontreiniging.
Toch waren het geen normen in juridische zin. Het waren indicatieve richtwaarden, bedoeld als hulpmiddel bij de beoordeling van bodemonderzoek. Wie ermee werkte, moest ook kijken naar de mobiliteit van stoffen en de kans op blootstelling. Dat werd nog wel eens vergeten.
Mijn eerste vergadering over bodemverontreiniging vond plaats bij een bestrijdingsmiddelenfabriek in Barneveld. Een adviesbureau uit Deventer – where else? – had grond en grondwater onderzocht. Er lagen dus cijfers op tafel. Maar wat betekenden die?
Ik dacht een eind te komen met mijn kennis van achtergrondwaarden in de Nederlandse bodem, de gemiddelde gehalten in de aardkorst volgens Alloway en de toxiciteitsgegevens van Kloke. Voordat ik mijn verhaal kon beginnen, haalde de Inspecteur van de Volksgezondheid echter een verkreukeld A4'tje uit zijn binnenzak. Na een korte blik op de analyseresultaten concludeerde hij dat er vooral een probleem was met DDT.
Ik had geen idee waarop hij dat oordeel baseerde. Waar kwamen die waarden vandaan? Waarom kende ik ze niet?
Het antwoord volgde enkele maanden later tijdens een interprovinciale bijeenkomst in Haarlem. Daar bleek vrijwel iedereen over hetzelfde lijstje te beschikken. Bovenaan stond: “Alleen voor intern gebruik, niet verspreiden”. Vrijwel niemand had zich daaraan gehouden. Alleen de Gelderse Inspecteur had zich blijkbaar keurig aan de instructie gehouden.
Toen bleek dat het 'geheime' lijstje al door het hele land circuleerde, kon de overheid moeilijk blijven volhouden dat het slechts intern materiaal was. Publicatie in de toenmalige Leidraad bodemsanering werd onvermijdelijk. Daarmee begon een opmerkelijke carrière van een eenvoudig A4'tje.
De lijst trok internationale belangstelling. Al snel sprak men over de Holland Liste of de Dutch List. Sommige landen namen de waarden zelfs vrijwel ongewijzigd over in hun eigen regelgeving. Wat begon als een intern hulpmiddel voor inspecteurs groeide uit tot een internationaal referentiekader voor bodemverontreiniging.
Jaren later werd ik door een rechtbank gehoord in de zogenoemde Billiton-affaire. Slib met een te hoog gehalte aan arseen was op een stortplaats terechtgekomen. Ik zou tegen de directeur hebben gezegd dat de A-, B- en C-waarden slechts indicatieve richtwaarden waren. Dat zou hem ertoe hebben gebracht het slib af te voeren. Al snel kon ik de rechter duidelijk maken dat de toetsing onder de Interimwet bodemsanering wezenlijk verschilde van die onder de Wet chemische afvalstoffen. De A-, B- en C-waarden waren immers geen wettelijke normen. Ze hadden vooral een plaats in beleid, richtlijnen en circulaires.
Juist dat onderscheid bleek van groot belang in de rechtspraak. Rechters erkenden het belang van de A-, B- en C-waarden, maar beschouwden ze terecht niet als absolute waarheden. Een overschrijding van een C-waarde betekende niet automatisch dat sanering noodzakelijk was. De feitelijke risico's voor mens en milieu bleven doorslaggevend.
Dat pragmatische uitgangspunt zien we ook terug in de jurisprudentie van de Hoge Raad. In zaken over historische bodemverontreiniging stond vaak niet de vraag centraal of een norm was overschreden, maar of een vervuiler destijds had kunnen weten dat zijn of haar handelen schadelijk was. Welke kennis was toen beschikbaar? Welke zorgvuldigheid mocht van een bedrijf worden verwacht? En wie moest uiteindelijk de kosten van sanering dragen?
Die benadering heeft grote gevolgen gehad. Bedrijven konden niet zonder meer worden afgerekend op basis van de kennis van vandaag. Tegelijkertijd bleef er ruimte om vervuilers aansprakelijk te houden wanneer zij ook naar de maatstaven van hun eigen tijd onvoldoende zorgvuldig hadden gehandeld. Interessante lessen in het huidige tijdperk met pfas en staalslakken!
Inmiddels zijn de A-, B- en C-waarden vervangen door streefwaarden, interventiewaarden en een hele reeks andere beoordelingskaders. Voor die verdere ontwikkeling verwijs ik graag naar de column van Harry Boerma. Toch zijn de oude waarden nooit helemaal verdwenen. Ze duiken nog geregeld op in dossiers over voormalige stortplaatsen, industrieterreinen en andere historische verontreinigingen.
Misschien is dat ook niet zo vreemd. Dat oude A4'tje ging uiteindelijk niet alleen over concentraties van stoffen in grond en grondwater. Het stond symbool voor een zoektocht naar houvast in een tijd waarin Nederland nog moest leren omgaan met bodemverontreiniging.
Daarmee herinneren de A-, B- en C-waarden ons aan een belangrijke les. Milieubeleid gaat niet alleen over cijfers en normen. Uiteindelijk draait het om de manier waarop een samenleving omgaat met risico's, verantwoordelijkheid en de erfenis van keuzes uit het verleden. In die zin vertellen de A-, B- en C-waarden een verhaal dat nog altijd actueel is.
Waarvan akte! En ben je nu toe aan wat ontspanning? Kijk dan naar het legendarische fragment van het Simplistisch Verbond over Normen en Waarden.
Afbeelding gegenereerd met AI (ChatGPT | Dall·E)
Theo Edelman
Reageren op deze column kan hier: LinkedIn
